نمونه سوالات کتاب قیام حضرت مهدی (عج) اثر شهید آیت الله مطهری (ره) - قسمت اول 

۱ – اندیشه پیروزی نهائی نیروی حق و صلح و عدالت بر نیروی باطل و ستیز و ظلم و …. در روایات متواتر اسلامی به وسیله چه شخصیتی تعبیر شده ؟ ، گسترش جهانی ایمان اسلامی ، استقرار کامل و همه جانبه ارزشهای‏ انسانی ، تشکیل مدینه فاضله و جامعه ایده‏آل ، و بالاخره اجراء این ایده عمومی و انسانی به وسیله شخصیتی مقدس و عالیقدر که در روایات متواتر اسلامی ، از او به ” مهدی ” تعبیر شده است ، اندیشه‏ای است که کم و بیش همه فرق ومذاهب اسلامی - با تفاوتها و اختلافهائی – بدان مؤمن و معتقدند .
۲ –  اندیشه فوق ، به حسب اصل و ریشه  قرآنی چه نوید داده؟       پیروزی نهائیایمان اسلامی ( ۱ ) ، غلبه قطعی صالحان و متقیان ( ۲ ) ، کوتاه شدن دست‏ ستمکاران و جباران برای همیشه ( ۳ ) و آینده درخشان و سعادتمندانه بشریت‏ ( ۴ ) را نوید داده است .
۳ – این اندیشه بیش از هر چیز مشتمل بر چه عنصر است ؟
 خوشبینی نسبت به جریان کلی‏ نظام طبیعت و سیر تکاملی تاریخ و اطمینان به آینده ، و طرد عنصر بدبینی‏ نسبت به پایان کار بشر است ، که طبق بسیاری از نظریه‏ها و فرضیه‏ها فوق‏العاده تاریک و ابتر است .
۴ – در زبان روایات اسلامی‏  امید و آرزوی تحقق این نوید کلی جهانی انسانی  ؟  ” انتظار فرج ”
۵ – آیات مربوط به اندیشه فوق ؟
- هو الذی ارسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لوکره المشرکون »- توبه / ۳۳ وصف / . ۹
- و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض یرثها عبادی‏ الصالحون »- انبیا / . ۱۰۵
- و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة ونجعلهم الوارثین و نمکن لهم فی الارض و نری فرعون و هامان و جنودهما منهم‏ ما کانوا یحذرون »- قصص / . ۵
- قال موسی لقومه استعینوا بالله و اصبروا ، ان الارض لله یورثها من یشاء من عباده و العاقبة للمتقین »- اعراف. ۱۲۸
۶ –  اصل انتظار فرج از چه‏ اصل کلی اسلامی و قرآنی استنتاج می‏شود؟
 اصل ” حرمت یأس از روح‏ الله ” است بلکه افضل عبادات – شمرده شده است
۷ –انتظار فرج خوب و بد چگونه است؟
انتظاری‏ که سازنده و نگهدارنده ، تعهد آور ، نیرو آفرین و تحرک بخش‏ ، که نوعی عبادت و حق پرستی شمرده میشود ، و انتظاری که گناه است ، ویرانگر است اسارت بخش است ، فلج کننده است‏ و نوعی ” ابا حیگری ” باید محسوب گردد .
۸ – این دو نوع انتظار فرج ، معلول چند نوع برداشت از ظهور عظیم مهدی موعود است ؟
 دو نوع بینش درباره تحولات و انقلابات تاریخی ناشی می‏شود .
شخصیت و طبیعت جامعه
۹ – آیا تحولات تاریخی یک سلسله امور تصادفی و اتفاقی است یا یک سلسله‏ امور طبیعی ؟
ما هنگامی که معلولی را با طبیعت کلی یک علت بسنجیم و آن را لازمه آن‏ طبیعت به طور کلی و عام و شامل نیابیم ، نام تصادف روی آن می‏گذاریم
الف- ، مجموع‏ حوادثی که به وسیله افراد به موجب انگیزه‏های فردی و شخصی به وجود می‏آید منجر به یک سلسله حوادث تصادفی می‏شود و آن حوادث تصادفی منشأ تحولات‏ تاریخی می‏گردد .
ب- نظریه دیگری این است که جامعه به نوبه خود ، مستقل از افراد ، طبیعت‏ و شخصیت دارد و به اقتضای طبیعت و شخصیت خود عمل می‏کند ، شخصیت جامعه‏ عین شخصیت افراد نیست ، بلکه از ترکیب و فعل و انفعال فرهنگی افراد ، شخصیتی واقعی و حقیقی به وجود می‏آید.
۱۰ –  قوانین علمی  ؟             عبارت است از جریانات کلی و عمومی طبیعت .
۱۱ – جامعه و تاریخ چگونه است ؟
جامعه ، طبیعت و خصلت و سنت و قاعده و ضابطه دارد ، یعنی طبق طبیعت خود عمل می‏کند و عملها و عکس العملهایش طبق یک سلسله‏ قوانین کلی و عمومی قابل توضیح است . پس تاریخ آن گاه فلسفه دارد و آن گاه تحت ضابطه و قاعده کلی در می‏آید و آن گاه موضوع و تفکر و مایه تذکر و آیینه عبرت و قابل درس آموزی است‏ که جامعه از خود طبیعت و شخصیت داشته باشد.
قرآن و تاریخ
۱۲ – مسأله انتظار فرج چگونه بحثی است ؟
ضمن اینکه بحث فلسفی و اجتماعی است ، بحثی دینی و اسلامی است .
۱۳ –   آیات قرآن مجید تاریخ را چگونه معرفی می کند؟
 به عنوان یک درس و یک منبع معرفت‏ و شناسائی ، یک موضوع تفکر و مایه تذکر و آیینه عبرت یاد می‏کند .
۱۴ –  آیا قرآن به تاریخ به چشم فردی می‏نگرد یا به چشم‏ اجتماعی ؟ و آیا قرآن تنها نظرش این است که زندگی افرادی را برای عبرت‏ سایر افراد طرح کند یا نظرش به زندگی جمعی است ؟
آیه آن :   تلک امة قد خلت لها ما کسبت و لکم ما کسبتم و لا تسئلون عما کانوا یعملون »(  آنان امت و جامعه‏ای بودند که گذشتند و رفتند ، آنان‏ راست دستاوردهای خودشان و شما راست دستاوردهای خودتان ، شما مسؤول‏ اعمال آنان نیستید ( تنها مسؤول اعمال خود هستید (
 ۱۵ -آیا از قرآن می‏توان استنباط کرد که‏ جامعه ، مستقل از افراد ، حیات و شخصیت ومدت و اجل و حتی شعور و ادراک و وجدان و ذوق و احساس و نیرو دارد یا نه ؟
آیه آن : « ولکل امة اجل فاذا جاء اجلهم لا یستاخرون‏ ساعة و لا یستقدمون »( ۲ ) : زندگی هر امتی را پایانی است ، پس هرگاه‏ پایان عمرشان فرا رسد ، نه ساعتی دیرتر بپایند و نه ساعتی زودتر فانی‏ گردند .
۱۶ – آیا از قرآن کریم می‏توان استنباط کرد که بر جامعه‏ها و اقوام و امم ” سنت ” ها و روش‏ها و قوانین معین و مشخص و یکسانی حاکم است یا نه ؟
 پاسخ هر سه پرسش مثبت است.
قرآن کریم این گمان را که اراده‏ای گز افکار ، و مشیتی بی قاعده و بی‏ حساب سرنوشتهای تاریخی را دگرگون می‏سازد به شدت نفی می‏کند و تصریح‏ می‏نماید که قاعده‏ای ثابت و تغییر ناپذیر بر سرنوشتهای اقوام حاکم است ، می‏فرماید : « فهل ینظرون الاسنة الاولین فلن تجد لسنة الله تبدیلا و لن تجد لسنة الله تحویلا » : آیا این مردم جز سنت و روشی که بر اقوام‏ شناخته شود.
۱۷ –  آیا جامعه ،این موجود شخصیت دار یک موجود زنده متحول‏ و متکامل و بالنده تلقی میشود ؟  چگونه توجیه و تفسیر می‏شود ؟
قرآن مجید ، هم بر شخصیت و واقعیت جامعه وهم بر سیر صعودی و کمالی آن تأکید دارد .
۱۸ –  دو شیوه مختلف توجیه تکامل تاریخ  چیست ؟
یکی از این دو شیوه را ” ابزاری ” و از نظری دیالکتیکی می‏نامیم . و شیوه دیگر را ” انسانی ” یا ” فطری ” می‏خوانیم .
۱۹-  بر حسب هر یک از این دو طرز تفکر چه صورت می گیرد ؟  ” انتظار بزرگ ”
۲۰- بینش دیالکتیکی یا ابزاری چه چیزی هایی را  توجیه می کند ؟
برخی ، تحولات تکاملی تاریخ را از زاویه انقلاب اضداد به یکدیگر توجیه‏ می‏کنند ، منحصر به تاریخ  جزئی از طبیعت است. تحولات تکاملی طبیعت را به طور کلی از این راه توجیه می‏نمایند .
۲۱ –   توجیه دیالکتیکی طبیعت ‏ مبنای توجیه چیست ؟           توجیه ابزاری تاریخ است
۲۲ -  توجیه و بینش دیالکتیکی طبیعت بر اساس چیست ؟
 اولا طبیعت در حرکت و تکاپوی دائم است ، ثابت و توقف ویکسانی در طبیعت وجود ندارد ، پس شناخت و بینش درست درباره طبیعت‏ این است که همواره اشیاء را در حال حرکت و دگرگونی مطالعه کنیم و حتی‏ بدانیم که فکر ما نیز ، به حکم اینکه جزئی از طبیعت است در هر آن در حال دگرگون شدن است ، در دو لحظه به یک حال نیست ، در هر لحظه هر اندیشه‏ای غیر از اندیشه لحظه پیش است .
ثانیا – هر جزء از اجزاء طبیعت تحت تأثیر سایر اجزاء طبیعت است و به نوبه خود در همه آنها مؤثر است ، یک همبستگی کامل میان همه اجزاء وجود دارد ، پس شناخت و بینش ما درباره طبیعت آنگاه صحیح است که هر چیز را در حال ارتباط با همه چیز – نه به صورت منفرد و مجزا – مطالعه‏
نمائیم . یعنی همانطوریکه هر چیز به حکم قانون حرکت ، در هر لحظه غیر از آن است که در لحظه پیش بود .
ثالثا – حرکت از تضاد ناشی می‏شود ، تضادها کشمکشها پایه حرکتها است ، همانطوریکه ” هراکلیت ” یونانی در دو هزار و پانصد سال پیش گفته است‏
: ” نزاع ، مادر پیشرفتها است ” تضادها به این صورت پدید می‏آید که هر چیز طبعا گرایشی به سوی ضد خود و نفی کننده خود دارد و آن را در درون خود می‏پرورد . هر چیز در حالی که خود را ” اثبات ” می‏کند ، ” انکار ” خود را نیز در بر دارد . هر چیز در عین اینکه هست ، نیست ، زیرا عامل‏ فنا و نیستی خود را نیز همراه دارد . با رشد عوامل نفی کننده ، در درون شی دو دسته عوامل صف آرائی می‏کنند ، عوامل اصلی و اثباتی که می‏خواهد شی‏ء را در حالی که هست نگهدارد ، و عوامل نفی کننده که می‏خواهد آن را تبدیل به نفی خودش بکند .
رابعا – جدال درونی اشیاء رو به تزاید است و شدت می‏یابد تا به اوج‏ خود یعنی آخرین حد اختلاف و کشمکش می‏رسد ، به نقطه‏ای می‏رسد که تغییرات‏ کمی در یک حالت انقلابی و جهش‏وار تبدیل به تغییر کیفی می‏شود و کشمکش به سود نیروهای نو و شکست نیروهای کهن پایان می‏یابد و شی‏ء یک سره به ضد خود تبدیل می‏شود .
پس از آن که شی‏ء تبدیل به ضد خود گردید ، بار دیگر همان جریان صورت‏ می‏گیرد ، یعنی این مرحله نیز به نوبه خود ضد خویش را می‏پرورد و پس از یک سلسله کشمکشها به نفی خود ، که نفی‏ نفی مرحله اول است و به نحوی مساوی است با اثبات است منتهی می‏شود .
۲۳ – آیا  نفی نفی که مساوی با اثبات است به معنی رجعت به حالت اول است ؟   خیر  ، بلکه به صورت نوعی ترکیب میان حالت اول است و حالت دوم است .
۲۴ – حالت سوم که ضد ضد است  چه نام دارد؟       ” سنتز ” -  ترکیبی است از حالت اول که آن را ” تز ” می‏نامیم و حالت دوم که آن را ” آنتی تز ”
می‏خوانیم . طبیعت به این ترتیب حرکت می‏کند و از مرحله‏ای به مرحله‏ای دیگر منتقل می‏شود و راه ” تکامل ” خود را می‏پیماید .
۲۵ – آیا طبیعت هدفدار است ؟   
طبیعت هدفدار نیست و کمال خود را جستجو نمی‏کند ، بلکه به سوی انهدام‏ خویش تمایل دارد ، ولی چون آن انهدام نیز به نوبه خود به انهدام خویش‏ تمایل دارد و هر نفی کننده به سوی نفی کننده خود گرایش دارد ، نفی نفی‏ که نوعی ترکیب میان دو مرحله قبل از خود است صورت می‏گیرد و قهرا و
جبرا تکامل رخ می‏دهد . این دیالکتیک طبیعت است
۲۶ – . تاریخ نیز جزئی از چیست ؟    طبیعت  .
۲۷ –  تاریخ چگونه  جریانی است ؟
جریانی  دائم و یک ارتباط متقابل میان انسان و طبیعت و انسان و اجتماع ، و یک صف آرائی و جدال دائم میان گروههای در حال رشد انسانی و گروههای در حال زوال انسانی است که در نهایت امر در یک جریان تند و انقلابی به سود نیروهای در حال رشد پایان‏ می‏یابد و بالاخره یک تکاپوی اضداد است که همواره هر حادثه به ضد خودش و او به ضد ضد تبدیل می‏گردد و تکامل رخ می‏دهد .
۲۸ –  اساس زندگی بشر و موتورکه  به حرکت آورنده تاریخ است چهیست ؟
کار تولیدی ، کار تولیدی اجتماعی در هر مرحله از رشد باشد مناسبات اقتصادی ویژه‏ای‏ میان افراد ایجاب می‏کند و آن مناسبات اقتصادی مقتضی یک سلسله مناسبات دیگر اعم از اخلاقی و سیاسی و قضائی و خانوادگی و غیره است که آنها را توجیه نماید .( مناسبات اجتماعی )
۲۹ – آیا  کار تولیدی در مرحله خاص از رشد ثابت می‏ماند ؟   خیر  ، زیرا انسان موجودی است ابزار ساز و ابزار تولیدی تدریجا تکامل می‏یابد و میزان‏ تولید را بالا می‏برد .
۳۰ –  با تکامل ابزار چه انسانهایی  و چه مناسبات دیگری تولید  میشود ؟        انسانهای نو ، با بینش نو و وجدان تکامل یافته پا به میدان می‏گذارند ، زیرا همچنانکه انسان ابزار ساز است ، ابزار هم به نوبه خود انسان ساز است . و از طرف دیگر هم رشد تولید و بالا رفتن میزان آن ، مناسبات اقتصادی دیگری ایجاب می‏کند ، و آن‏ مناسبات اقتصادی به نوبه خود مقتضی یک سلسله مناسبات اجتماعی دیگر است که آنها را توجیه نماید

نمونه سوالات کتاب قیام حضرت مهدی (عج) اثر شهید آیت الله مطهری (ره) - قسمت دوم

۳۱ –  اقتصاد زیر بنای اجتماع است و سایر شؤون ، روبنا  یعنب چه ؟ 
 یعنی همه شؤون اجتماعی برای توجیه و تفسیر وضع اقتصادی جامعه است و هنگامی که زیر بنای جامعه ، در اثر تکامل ابزار تولید و بالا رفتن سطح تولید دگرگون می‏شود ، جبرا روبناها باید تغییر کند .
 ۳۲ – در تقابل قشر وابسته به اقتصاد کهن  و اقتصاد نو  چه اتفاق می افتد؟
نزاع و کشمکش میان این دو گروه – که یکی جامد الفکر و وابسته به گذشته‏ و دیگری روشنفکری و وابسته به آینده است ، شدت می‏یابد تا به اوج خود که نقطه انفجار است می‏رسد و جامعه با یک گام انقلابی به صورت دگرگونی نظام کهن و بر قراری نظام جدید و به صورت‏  پیروزی نیروهای نو و شکست کامل نیروهای کهنه تبدیل به ضد خود می‏گردد و مرحله تازه‏ای از تاریخ آغاز می‏شود .
 ۳۳- در مرحله تازه‏ای از تاریخ  (نقطه انفجار) چه میشود ؟
 سرنوشتی مشابه با مرحله قبلی دارد ، یعنی به دنبال تکامل ابزار تولید ، انسانهای نوتر پا به میدان می‏گذارند
، و به علت بالا رفتن میزان تولید ، نظامات اجتماعی موجود ، قدرت حل مشکلات اجتماعی را از دست می‏دهد . بار دیگر جامعه دچار بن بست و تضاد می‏شود و ضرورت دگرگونی‏  نظامات اقتصادی و اجتماعی پیدا می‏شود ، این مرحله نیز جای خود را به ضد و نفی کننده خود میدهد و مرحله جدیدتری آغاز می‏شود. و همین طور . . .  تاریخ – مانند خود طبیعت - همواره از میان اضداد عبور می‏کند.
 ۳۴ –   حلقات پیوسته تاریخ عبارت از چیست ؟ 
از مجموعه‏ای از اضداد ، که هر مرحله‏  قبلی ، مرحله بعدی را در درون خود پرورانده است و پس از یک سلسله کشمکشها جای خود را به او داده است . این طرز تفکر درباره طبیعت و تاریخ ، تفکر دیالکتیکی نامیده می‏شود .
 ۳۵ –   چرا در مورد تاریخ بینش ابزاری داریم ؟  همه ارزشهای اجتماعی را در طول تاریخ ، تابع ووابسته به ابزار تولید می‏داند .
 ۳۶ –  بینش‏ ابزاری تاریخ  یعنی چه ؟     ” طرز خاص از تفکر درباره تحولات تاریخی‏ است که از آن به مادیت تاریخی ( ماتریالیسم تاریخی ) تعبیر می‏شود و خلاصه‏اش این است که تاریخ ماهیت و طبیعت مادی دارد و وجود دیالکتیکی .
 ۳۷ – هسته اصلی تفکر دیالکتیکی – چه در مورد کل طبیعت و چه در مورد خصوص‏ تاریخ – چیست ؟  جواب در سوالات پایین
 ۳۸ – از میان اصول و فروع نامبرده کدامیک را باید هسته اصلی‏ و ما به الامتیاز این طرز تفکر و این منطق از سایر تفکرات ومنطقها دانست‏ ؟
 ۳۹ – مخصوصا ما به الامتیاز این تفکر با تفکری که طرفداران منطق دیالکتیک‏ آنرا ” تفکر متافیزیکی ” ( ماوراء الطبیعی ) میخوانند چیست ؟
 ۴۰ -  آیا هسته اصلی ، این است که طرفداران این منطق ، طبیعت و اشیاء را در حرکت و جریان دائم می‏دانند و طرفداران به اصطلاح تفکر متافیزیکی اشیاء را ساکن و جامد و بی حرکت می‏دانند ؟
 در بسیاری از گفته‏ها و نوشته‏های طرفداران منطق دیالکتیک این مطلب به‏ چشم می‏خورد ، ولی حقیقت غیر این است . کسانی که آنها را دارای تفکر متافیزیکی می‏دانند هرگز جهان و اشیاء را ساکن و جامد نمی‏دانند .
 ۴۱ –  دقیقترین نظریات درباره این که‏ طبیعت عین ” شدن ” و ” صیرورت ” است ، سکون در طبیعت مفهومی نسبی‏ است ، و ثبات از مختصات ماوراء الطبیعه است از ناحیه طرفداران‏  چه فلسفه ای ابراز شده است ؟            فلسفه متافیزیک
 ۴۲ –  آیا طرفداران منطق دیالکتیک در اثر این که از اصل ” هدف وسیله‏ را مباح می‏کند ” پیروی میکنند ؟  ،
 در نقلها و نسبتهای خود صرفا متوجه هدف‏ خود هستند ، کاری به صحت و عدم صحت نقلهای خود ندارند . به هر حال اصل‏ حرکت از مختصات تفکر دیالکتیکی نیست و هسته اصلی شمرده نمی‏شود .
۴۳ – آیا هسته اصلی ، اصل وابستگی اشیاء و تأثیر متقابل آنها در یکدیگر است‏ ؟ یعنی تنها طرفداران این منطقند که اشیاء را به یکدیگر وابسته و در یکدیگر مؤثر و از یکدیگر متأثر می‏دانند ؟ اما طرفداران به اصطلاح تفکر متافیزیکی اشیاء را با یکدیگر بی ارتباط ، و از هم گسسته و غیر مؤثر در یکدیگر می‏دانند ؟
در گفته‏ها و نوشته‏های این گروه این نسبت هم زیاد به چشم می‏خورد ، ولی‏ در اینجا نیز حقیقت غیر از این است . کسانی که این‏ها آنها را دارای‏ تفکر متافیزیکی و ماوراء الطبیعی می‏خوانند هرگز چنین نمی‏اندیشند . اینکه جهان در مجموع خود یک ” واحد ” است . یک اندام است ، رابطه‏ اجزاء جهان با یکدیگر رابطه ارگانیک است .
 ۴۴ – جهان در کل خود مانند یک‏ انسان است ، جهان ، انسان بزرگ ، و انسان ، جهان کوچک است اولین باربه وسیله  چه کسانی مطرح شده ؟
الهیون . هر چند اختلاف نظرهایی در بعضی جهات میان الهیون و مادیون در طرز تعبیر و طرز نتیجه گیری از این اصل وجود دارد .
۴۵ – آیا هسته اصلی ، اصل تضاد است ؟
 نه تنها میان اجزاء طبیعت جنگ و تضاد هست ، در درون هر جزء تضاد وجود دارد و این تضاد به صورت جنگ عوامل نو و رشد یابنده با عوامل کهنه و درحال زوال است و منتهی به پیروزی نیروهای‏ در حال رشد می‏گردد .
۴۶ –  از نظر طرفداران تفکر به اصطلاح متافیزیکی تضاد به معنی چیست ؟
از نظر طرفداران تفکر به اصطلاح متافیزیکی تضاد به معنی تزاحم عناصر طبیعت شرط لازم و دوام فیض از ناحیه باری تعالی است.
 ۴۷ –  آیا هسته اصلی ، اصل جهش در طبیعت و انقلاب در تاریخ است ؟
هگل   و  مارکس از این اصل به عنوان یکی از اصول دیالکتیک یاد نکرده اند.
 ۴۸ – ‏ پدر دیالکتیک جدید و قهرمان ماتریالیسم دیالکتیک به ترتیب کیانند  ؟             هگل   - مارکس
 ۴۹ – در قرن نوزدهم در زیست شناسی چه کسی اصل جهش در طبیعت و انقلاب در تاریخ را جزء اصول تکامل شناخت  ؟
 فردریک انگلس‏ شاگرد کارل مارکس آن را جزء اصول دیالکتیک قرار داد . امروز این اصل در زیست شناسی اصلی مسلم است .
 ۵۰ – در حقیقت آنچه هسته اصلی تفکر دیالکتیکی باید شمرده شود چه هستند؟           دو چیز است :
یکی این که همچنانکه واقعیت خارجی که موضوع اندیشه است وضع دیالکتیکی دارد ، خود اندیشه نیز وضع دیالکتیکی دارد . یعنی اندیشه مانند طبیعت عینی‏ محکوم اصول چهارگانه فوق است . در این جهت هیچ مکتب دیگر با این مکتب‏ همراه نیست .
دیگر اینکه این مکتب تضاد را به این صورت تعبیر می‏کند که هر هستی در ذات خود متضمن نیستی است و از اینرو مساوی با ” شدن ” یعنی حرکت است . هر چیز لزوما نفی خود را در درون خود می‏پرورد و سپس متحول به آن می‏گردد ، آن نیز به نوبه خود چنین‏ جریانی طی می‏نماید و به این ترتیب طبیعت و تاریخ همواره از میان اضداد عبور می‏کنند . از نظر این مکتب تکامل ، جمع میان دو ضد است که یکی به‏ دیگری تبدیل شده است .
 ۵۱ – اصل تضاد در طبیعت چیست ؟    ه معنی جنگ اجزاء طبیعت با یکدیگر و احیانا ترکیب آنها با یکدیگر اصلی است .
 ۵۲ – آیا کسانی که به اصطلاح دارای تفکر متافیزیکی هستند ، منکر اصل تضاد در طبیعتند؟
بین آنها مساله‏ای  به نام اصل امتناع جمع و رفع نقیضین در منطق و فلسفه معروف‏ است و هیچ ربطی به مساله تضاد به معنی جنگ و تزاحم عناصر طبیعت ، یا عناصر جامعه و تاریخ ندارد ، مستمسک قرار داده و مدعی شده‏اند که‏ طرفداران تفکر متافیزیکی همه اجزاء طبیعت را با یکدیگر در حال سازش‏ می‏بینند حتی آب و آتش را ، از این رو نیروهای استثمار شده را نیز دعوت‏ به صلح و سازش و تسلیم می‏کنند .
 این است که نه تنها میان اجزاء طبیعت جنگ و تضاد هست ، در درون هر جزء تضاد وجود دارد و این تضاد به صورت جنگ عوامل نو و رشد یابنده با عوامل کهنه و درحال زوال است و منتهی به پیروزی نیروهای‏ در حال رشد می‏گردد . اینست دو چیزی که باید هسته اصلی و ما به الامتیاز تفکر دیالکتیکی از غیر دیالکتیکی شمرده شود .
۵۳ – آیا هر مکتبی را که به اصل حرکت و یا اصل‏ تضاد میان اجزاء طبیعت قائل باشد دارای تفکر دیالکتیکی  است ؟            خیر
 ۵۴ – طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک چه تفکر اشتباهی دارند؟    
حرکت طبیعت و تاریخ را لزوما به‏ صورت مثلث ” تز - آنتی – تز - سنتز ” یعنی به صورت عبور از میان‏ اضداد
 ۵۵ – لازمه تفکر دیالکتیکی ااسلامی  ؟                اصولی که ذهن به‏ عنوان حقایق جهان تشخیص می‏دهد مطابق نظراسلام  به یک سلسله اصول و حقایق جاودان قائل باشد.
  ۵۶ –  طرفداران ماتریالیسم دیالکتیک در اشتباه و گفتار چه چاشنی دارند؟          در گفتارهایشان هیچگاه از چاشنی تبلیغ خالی نیست – تفکر غیر دیالکتیکی را تفکر متافیزیکی می‏خوانند ، و مدعی می‏شوند که تفکر متافیزیکی ، اجزاء طبیعت را ثابت و ساکن ، مجزا و بی ارتباط با یکدیگر ، خالی از هر نوع تضاد می‏داند ، و چنان با لحن قاطع این مطلب را ادا می‏کنند که برای کسانی که مستقیما اطلاعی ندارند تردیدی باقی نمی‏ماند . اینان منطق صوری ارسطوئی را متهم می‏کنند که بر اساس اصول سه گانه نامبرده است .
 ۵۷ –  مفهوم نو و کهنه  چیست ؟     یعنی روشنفکر و تاریک اندیش . روشنفکری‏ و تاریک اندیشی مقوله‏ای غیر از مقوله دانش و بی‏دانشی است.
۵۸ – مفهوم دیگر  نو و کهنه ؟                بلکه صرفا مفهوم‏ اقتصادی و طبقاتی دارد . طبقه کهن یعنی طبقه وابسته به وضع موجود و منتفع‏ از آنچه هست ، و طبقه نو یعنی طبقه ناراضی از وضع موجود و الهامگیر از ابزار تولیدی جدید که وضع موجود را به زبان خویش می‏بیند و طرفدار دگرگونی روبنای اجتماع است .
۵۹ – مفهوم دیگر نو و کهنه؟                       طبقه مرفه و برخوردار الزاما تاریک‏ اندیش و گذشته گرا و سنت گرا و دارای تفکر محافظه کارانه است و طبقه‏ رنجبر و زحمت کش جبرا روشنفکر و دارای تفکر انقلابی و آینده گرا است .
۶۰ – تسلسل منطقی تاریخی چبیست ؟                 یک رابطه طبیعی و منطقی آنها را به‏ یکدیگر پیوسته است امکان جا به جا شدن ندارند ، هر حلقه از حلقات تاریخ جای مخصوص به خود دارد و قابل‏ پیش و پس شدن نیست.

نمونه سوالات کتاب قیام حضرت مهدی (عج) اثر شهید آیت الله مطهری (ره) - قسمت سوم

۶۱ – سوسیالیسم مارکسیسم به چه قائلند ؟                    بر شناخت تسلسل منطقی حلقات تاریخ
۶۲ – از نظر فلاسفه پیشین‏  ” طفره” چیست ؟              عبور از نقطه‏ای به نقطه‏ای دیگر بدون‏ عبور از یکی از راههائیکه آنها را به یکدیگر متصل می‏کند . و مانند این‏ است که نطفه انسان قبل از عبور از مرحله جنینی به مرحله تولد برسد و یا نوزاد بدون آن که دوره کودکی را طی کند به صورت جوانی بروند در آید و یا آقای حسن که فرزند احمد است پیش از آنکه احمد به دنیا بیاید از مادر متولد شود .
 
۶۳ – رابطه  کاپیتالیسم یعنی سرمایه‏داری و فئودالیسم و سوسیالیسم چگونه است ؟   
کاپیتالیسم حلقه‏ای است‏ متوسط میان فئودالیسم و سوسیالیسم ، عبور از فئودالیسم به سوسیالیسم بدون‏ عبور از کاپیتالیسم امری محال است.
۶۴ – سوسیالیستهای‏ ایده‏آلیست و سوسیالیسم تخیلی کیانند ؟              سوسیالیستهائی را که ابتدا به ساکن و صرفا به اتکاء یک ایدئولوژی ، بدون توجه به جبر تاریخ و تسلسل منطقی‏ حلقات تاریخ ، می‏خواستند سوسیالیسم را پایه گذاری کنند سوسیالیستهای‏ ایده‏آلیست و سوسیالیسم آنها را سوسیالیسم تخیلی نامیدند.
۶۵ – شرط اساسی انتقال تاریخ از دوره‏ای به‏ دوره‏ای و رکن لازم تکامل جامعه بشری و عامل مبارزه چیست؟   
مبارزه نو و کهنه شرط اساسی – انسان
۶۶ – چرا کهنه باید از بین برود؟        
از میان بردن وی جامعه را به سوی تکامل پیش می‏برد ، استحقاق‏ نابودی دارد نه از آن جهت که متجاوز است و دفع تجاوز مشروع و مقدس‏ است .
۶۷ – حرکت انسان به سوی کمالات انسانیش از نوع چه حرکت است ؟              حرکت دینامیکی است نه از نوع حرکت مکانیکی . اینست که انسان باید ” پرورش ” داده شود نه اینکه ” ساخته ” شود ، مانند یک ماده صنعتی‏
۶۸ – اینکه حرکت انسان دینامیکی است و باید پرورش یابد چه چیز مفهوم پیدا می کند ؟
 از نظر این بینش است که ” خود ” در انسان مفهوم پیدا می‏کند . خودیابی و متقابلا ” مسخ ” و ” از خود بیگانگی ” مفهوم و معنی می‏یابد.
۶۹ – از نظر روانشناسی انسان چگونه است ؟                   مرکب – از یک سلسله‏ غرائز حیوانی که وجه مشترک انسان یا حیوان است و یک سلسله غرائز عالی‏ و از آن جمله است غریزه دینی و غریزه اخلاقی و غریزه حقیقت جوئی و غریزه‏ زیبائی که ارکان اولین شخصیت انسانی انسان و ما به الامتیاز انسان از سایر حیوانات است .
 
۷۰ – از نظر فلسفی جامعه  از جنبه رابطه‏اش با اجزاء و افراد چگونه است ؟       مرکب واقعی ، و از لحاظ خصلتها ترکیبی از مجموع خصلتهای عالی‏ و دانی افراد به علاوه یک سلسله خصلتهای دیگر می‏شناسد که در وجود باقی و مستمر جامعه که ” انسان الکل ” است استمرار دارد . این حقیقت که‏ می‏گویند :
رگ رگ است این آب شیرین و آب شور
در خلائق می‏رود تا نفخ صور
 
۷۱ – ، تاریخ ، مانند خود طبیعت ، به حکم سرشت خود متحول‏ و متکامل است ، حرکت به سوی کمال است یعنی چه ؟
. تحول و تکامل تاریخ تنها جنبه فنی و تکنیکی ابزاری و آنچه بدان ” تمدن ” نام می‏دهند ندارد ، گسترده و همه‏ جانبه است ، همه شؤون معنوی و فرهنگی انسان را در بر می‏گیرد و در جهت‏ آزادی انسان از وابستگی‏های محیطی و اجتماعی است .
انسان در اثر همه جانبه بودن تکاملش ، تدریجا از وابستگیش به محیط طبیعی و اجتماعی ، کاسته و به نوعی وارستگی که مساوی است با وابستگی به‏
عقیده و ایمان و ایدئولوژی ، افزوده است و در آینده به آزادی کامل معنوی‏ یعنی وابستگی کامل به عقیده و ایمان و مسلک و ایدئولوژی خواهد رسید .
۷۲ –اصل  نبرد و تنازع  چه نقشی در اجتماع دارد؟             موجب تحول و تکامل تاریخ
۷۳ – نبرد درونی انسان قدما  چه گویند ؟               آن را نبرد میان عقل و نفس می‏خواندند.
۷۴ – به تعبیر قرآن  نبرد میان انسان مترقی متعالی که در او ارزشهای انسانی رشد یافته با انسان پست منحرف حیوان صفت که ارزشهای انسانیش‏
مرده و چراغ فطرتش خاموش گشته است .  چیست ؟ 
به تعبیر قرآن : نبرد میان ” جند الله ” و ” حزب الله ” با ” جند الشیطان ” و ” حزب الشیطان ” .
۷۵ – نظریه ابزاری چیست ؟                    تلاشها و کوششها یا  تمام نهضتهای‏ مذهبی و اخلاقی و انسانی تاریخ را توجیه طبقاتی می‏نمایند که این نوع نظریه به شدت محکوم و آن را نوعی قلب و تحریف معنوی تاریخ و اهانت به مقام انسانیت تلقی‏ میشود .
۷۶ – واقعیات تاریخی در موردبسیاری از نهضتها که فقط برای‏ تأمین نیازمندیهای مادی جامعه بر پا شده است  چه گواهی می‏دهد؟ 
از طرف افرادی رهبری و هدایت – و لااقل حمایت – شده است که به نوعی وارستگی آراسته بوده‏اند .
۷۷ – این نظریه بر خلاف نظریه ابزاری – که مدعی است همیشه نهضتهای پیشبرنده‏ از ناحیه محرومان و مستضعفان ، در جهت تأمین نیازهای مادی ، به موازات‏ تکامل ابزار تولید ، از راه دگرگون کردن نظامات و مقررات موجود و جانشین کردن نظاماتی دیگر به جای آنها بوده  مدعی چیست ؟
مدعی است که وجدان هر انسان ساخته و منعکس کننده موقعیت طبقاتی او است و مدعی است که وجدان‏ طبقه حاکم جبرا در جهت حفظ نظامات موجود است و وجدان طبقه محکوم جبرا در جهت دگرگونی ” نظامات ” و ” سنت ها ” و ” ایدئولوژی “ موجود است – از واقعیات تاریخی شاهد می‏آورد که نه نهضتهای پیشبرنده در انحصار محرومان و مستضعفان هر دوره بوده ، بلکه احیانا افرادی از بطن‏ طبقات مرفه و برخوردار برخاسته و خنجر خویش را در قلب نظام حاکم فرو برده‏اند ، آن چنانکه در قیام ابراهیم و موسی و رسول اکرم و امام حسین‏ مشهود است و نه همیشه هدفها منحصرا مادی بوده است ، آن چنانکه در نهضت‏ مسلمانان صدر اول گواه راستین آن را در می‏یابیم که علی ( ع ) با این جمله‏ ماهیت نهضت آنها را مشخص می‏کند : « و حملوا بصائرهم علی اسیافهم » (۱) : همانا بینشهای واقع بینانه خویش را بر شمشیرهای خود حمل می‏کردند .
۷۸ – قیامهای شعوبیه‏ و قیامهای علویین در دوره خلفا نمونه چگونه نهضتها و هدف آنها چیست ؟        
 هدف نهضت‏ اجرا و حاکمیت عملی همان مقررات و نظامات بوده است .
۷۹ – انواع نبردها در تاریخ ؟          
نبردهای پیشبرنده  - تسلسل منطقی حلقات تاریخ
۸۰ – نبردهای پیشبرنده  چیست ؟
نبردهای پیشبرنده که تاریخ و انسانیت را به جلو برده و تکامل بخشیده است نبرد میان انسان متعالی مسلکی وارسته از خودخواهی و منفعت پرستی و وابسته به عقیده و ایمان و ایدئولوژی با انسان‏ بی مسلک خود خواه منحط حیوان صفت و فاقد حیات عقلانی و آرمانی بوده‏ است .
نبردهای پیشبرنده و تکامل بخش ماهیت طبقاتی نداشته و به صورت صفت‏ آرائی میان نو و کهنه به مفهومی که درنظریه ابزاری بیان شد نبوده است . در طول تاریخ گذشته و آینده نبردهای انسان تدریجا بیشتر جنبه ایدئولوژیک پیدا کرده و می‏کند و انسان تدریجا از لحاظ ارزشهای انسانی به‏ مراحل کمال خود یعنی به مرحله انسان ایده‏آل و جامعه ایده‏آل نزدیکتر می‏شود تا آن جا که در نهایت امر ، حکومت و عدالت ، یعنی حکومت کامل ارزشهای‏ انسانی که در تعبیرات اسلامی از آن به ” حکومت مهدی ” تعبیر شده است‏ مستقر خواهد شد و از حکومت نیروهای باطل و حیوان مابانه و خودخواهانه و خود گرایانه اثری نخواهد بود .
۸۱ – آیا نظریه تسلسل منطقی حلقات تاریخ  از نظر” ابزار گرایان ”   درست است ؟                  خیر – بی‏اساس است . واقعیات تاریخی به ویژه آنچه در طول یک قرن‏ گذشته رخ داد پوچی این نظریه را روشن کرد .
۸۲ – در یک قرن گذشته چه کشورهایی به سوسیالیسم گرویدند که مرحله کاپیتالیسم‏ را طی نکرده بودند ؟
 شوروی و چین و کشورهای اروپای شرقی همه از این دستند ، و بر عکس کشورهائی که کاپیتالیسم را به اوج خود رسانده‏اند از قبیل امریکا و انگلستان در همان مرحله باقی مانده‏اند ، پیش بینیهای پیشوایان ابزار گرائی یک قرن پیش در مورد انقلاب کارگری در کشورهای صنعتی از قبیل‏ انگلستان و فرانسه خطا از آب در آمد .
۸۳ – در جامعه‏های سرمایه‏داری طبقه مرفه چه نام دارد ؟       پرولتاریا  – که هرگونه اندیشه‏ انقلابی را از مغزش خارج
۸۴ – مشروعیت  و قداست مبارزه مشروط به چیست ؟    
مشروط به این نیست که حقوق فردی و یا ملی مورد تجاوز واقع شده باشد ، در همه زمینه‏هائی که یکی از مقدسات‏ بشر دچار مخاطره شده باشد مبارزه مشروع و مقدس است که  آن چه مبارزه را آهنگ حرکت را تندتر و سریعتر می‏کند .
۸۵ – اصلاحات جزئی و آرام آرام چه فایده دارد؟            
 به نوبه خود کمک به مبارزه انسان حقجو و حق‏ طلب با انسان منحط است و آهنگ حرکت تاریخ را به سود اهل حق تند می‏نماید . و بر عکس ، فسادها ، تباهیها ، فسق و فجورها کمک به نیروی مقابل است و آهنگ حرکت‏ تاریخ را به زیان اهل حق کند می‏نماید .
بنابراین بینش – بر خلاف بینش‏ ابزاری – آن چه باید رخ دهد از قبیل رسیدن یک میوه بر شاخ درخت است نه‏ از قبیل انفجار یک دیگ بخار . درخت هر چه بهتر از نظر آبیاری و غیره‏ مراقبت گردد و هر چه بیشتر با آفاتش مبارزه شود میوه بهتر و سالمتر و احیانا زودتر تحویل می‏دهد
۸۶ – ایجاد نابسامانیها  و تخریبها طبق نظریه ابزاری آیا مشروع است ؟
اصلاحات جزئی و تدریجی مشروع است ، ایجاد نابسامانیها و تخریبها به منظور ایجاد بن بست و بحران که نظریه ابزاری‏ تجویز میکند نا مشروع است .
۸۷ -  نوسانات تاریخ  در حرکت تکاملی چگونه است ؟       
هر چند در مجموع ، حرکت تاریخ ، تکاملی است ولی – بر خلاف نظریه‏ ابزاری – سیر تکاملی تاریخ جبری و لایتخلف نیست ، یعنی چنین نیست که هر جامعه در هر مرحله تاریخی لزوما نسبت به مرحله قبل از خود کاملتر بوده‏ باشد . نظر به این که عامل اصلی این حرکت انسان است و انسان موجودی مختار و آزاد و انتخابگر است تاریخ در حرکت خود نوسانات دارد ، گاهی جلو می‏رود ، و گاهی به عقب بر می‏گردد ، گاه به راست منحرف می‏شود و گاه به چپ ، گاهی تند می‏رود و گاهی کند و احیانا برای مدتی ساکن و راکد و بی حرکت می‏ماند ، یک جامعه همچنانکه تعالی می‏یابد انحطاط پیدا می‏کند ،
۸۸ – تاریخ تمدنهای بشری یک سلسله ؟              یک سلسله  تعالیها و سپس انحطاطها و انقراضها نیست ، در عین حال همچنانکه ” توین بی ” مورخ و دانشمند شهیر معاصر گفته است : انحطاط تمدنها امری اجتناب ناپذیر است ، ولی تاریخ‏ بشریت در مجموع خود یک خط سیر تکاملی را طی کرده است .
۸۹ – سیر تکاملی بشریت بسوی آزادی از چیست ؟         از  جبر طبیعت و اجتماع
۹۰ – ماهیت جهاد  در جامعه بشری چیست ؟    
 جهاد و امر به معروف ماهیت انسانی دارد نه طبقاتی .

نمونه سوالات کتاب قیام حضرت مهدی (عج) اثر شهید آیت الله مطهری (ره) - قسمت چهارم

۹۱ – اصالت نیروی فکری و اخلاقی در چیست ؟  
 نیروی اقناع فکری ، یعنی نیروی برهان و استدلال اصالت دارد ، به‏ عبارت دیگر وجدان بشر چه از نظر فکری و چه از نظر گرایشهای متعالی‏ انسانی نیروئی است اصیل و احیانا حاکم بر مقتضیات مادی .
۹۲ -  مثلث هگلی  چیست ؟         مثلث ” تز – آنتی – تز – سنتز ” در شکل هگلی و مارکسیستی نه در طبیعت صدق می‏کند و نه در تاریخ . بالنتیجه تاریخ از میان اضداد عبور نمی‏کند و حلقات تاریخ به صورت رشته‏ای از ضداد که از یکدیگر مشتق شده و به یکدیگر تبدل یافته‏اند ، نیست .
۹۳ – مثلث هگلی مبنی بر چیست ؟
این مثلث مبنی بر دو تبدل است و یک ترکیب ، یعنی تبدیل اشیاء به‏ ضدشان وتبدل ضد به ضد ضد و ترکیب در مرحله سوم .
طبیعت به این صورت عمل نمی‏کند ، آن چه در طبیعت وجود دارد یا ترکیب اضداد است و تبدیل نیست و یا تبدیل اضداد است و ترکیب نیست . و یا تکامل است ، نه ترکیب اضداد و نه تبدیل آنها .
۹۴ – تضاد  عناصر چه نام دارد؟   
عناصر که نوعی تضاد میان آنها حکمفرما است و لغت ” آخشیج ” به همین‏ مناسبت در مورد آنها به کار برده شده است ، بدون آن که به یکدیگر متبدل‏ گردند ، ترکیب می‏شوند ، آن چنانکه مثلا از ترکیب هیدروژن واکسیژن ، آب‏
۹۵ – در مثل ترکیب‏ آب از اکسیژن و هیدروژن “سنتز ” و ” تز ” و ” آنتی تز “ را مشخص کنید .
‏ آب از اکسیژن و هیدروژن که از ترکیب دو ضد ، شی‏ء سومی به وجود می‏آید ، آن شی‏ء سوم را ” سنتز ” و دو جزء اصلی را ” تز ” و ” آنتی تز ” اصطلاح کنیم ، ولی می‏دانیم که این یک اصطلاح محض است و فقط میل قلبی ما را به این که این اصطلاح را به کار ببریم ارضا می‏کند. همه اینگونه جریانها را جریان ” دیالکتیکی ” بنامیم .
۹۶ –  دو تلقی از انسان چیست ؟    دو نوع بینش درباره حرکت تکاملی تاریخ ، نتیجه دو نوع تلقی ازانسان و هویت واقعی او و استعدادهای نهفته او است =
 الف – انسان در ذات خود فاقد شخصیت انسانی است . هیچ امر ماوراءحیوانی در سرشت او نهاده نشده است .
ب – انسان ، ارزشهای انسانی در انسان اصالت دارد ، یعنی‏ بالقوه به صورت یک سلسله تقاضاها در سرشت او نهاده شده است ، انسان‏ به موجب سرشت‏های انسانی خود خواهان ارزشهای متعالی انسانی است ، و به‏ تعبیر دیگر خواهان حق و حقیقت و عدالت و مکرمتهای اخلاقی است.
۹۷ –  انسان ایده‏آل ، انسان کامل ، انسان نمونه ، آنچه انسان باید آن باشد و فعلا نیست چیست ؟
 هیچ چیز ، هر چه‏ محیط به او بدهد همان است که باید باشد . خصلت اساسی ویژه‏ای انسان که معیار انسانیت اوست و بدون آن از انسانیت فقط نام می‏ماند.
۹۸ – ” خود ” انسان چیست که اگر از او گرفته شود از خود بیگانه شده است ؟
ارزشهای انسانی- انسانیت – فطرت
۹۹-  انسان‏ به موجب چه چیز خود خواهان ارزشهای متعالی انسانی است؟          سرشت‏های انسانی
۱۰۰ – انسان به کمک چه چیز طراح جامعه است ؟                عقل
۱۰۱ – نقش وحی برای انسان چیست ؟   هادی و حامی ارزشهای انسانی او را یاری میدهد و راهنمائی مینماید .
۱۰۲ –  تأثیر انسان بر روی محیط  چگونه است ؟            صرفا به صورت یک عکس‏العمل‏ جبری و غیر قابل تخلف نیست ، انسان به حکم این که موجودی آگاه ، آزاد ، انتخابگر ، با اراده و مجهز به سرشتهای متعالی است ، احیانا عکس‏العملهائی انجام میدهد بر خلاف آنچه یک حیوان نا آگاه و محکوم محیط انجام می‏دهد .
۱۰۳ –  خصلت اساسی ویژه‏ انسان و نتیجه آن چیست ؟                    معیار انسانیت – نیروی تسلط و حاکمیت انسان بر نفس‏ خویش و قیام علیه تبه کاریهای خود است ، روشنیهای حیات انسانی در طول‏ تاریخ از همین خصلت ناشی می‏شود و این خصلت عالی در نظریه ابزاری نادیده‏ گرفته شده است .
۱۰۴ – تلقی ، تعبیر و تفسیر قرآن  از تاریخ چیست ؟         شکل دوم است . از نظر قرآن مجید ، از آغاز جهان همواره نبردی پیگیر میان گروه اهل حق و گروه اهل‏ باطل ، میان گروهی از طراز ابراهیم و موسی و عیسی و محمد صلوات الله علیهم و پیروان مؤمن آنها و گروهی از طراز نمرود و فرعون و جباران یهود و ابوسفیان و امثالهم بر پا بوده است ، هر فرعونی موسائی در برابر خود داشته است ” لکل فرعون موسی ” . به تعبیر مولوی همواره دو پرچم ، یکی سپید و دیگری سیاه ، در جهان‏ افراشته بوده است :
 
دو علم افراخت اسپید و سیاه
آن یکی آدم دگر ابلیس راه
 ۱۰۵ – آموزندگی تاریخ از نظر قرآن  و ….چگونه است ؟   
 تکیه قرآن بر تاثیر تعیین کننده عوامل اخلاقی موجب شده که تاریخ را بصورت یک منبع آموزشی مفید درآورد.
 الف –  اگر وقایع تاریخی یک سلسله حوادث تصادفی و اتفاقی باشد و هیچ چیز شرط هیچ چیز نباشد ، تاریخ با افسانه تفاوت نخواهد داشت ، یک سرگرمی‏ می‏تواند باشد و غذای خیال ، جنبه آموزندگی نخواهد داشت .
 ب – و اگر تاریخ ضابطه و قاعده داشته باشد ، ولی اراده انسانی نقشی نداشته‏ باشد ، تاریخ از جنبه نظری آموزنده است ، نه از جنبه عملی ، بنابراین‏ فرض آموزش تاریخ نظیر آموزش حوادث دورترین کهکشانها است که انسان در عین اطلاع کامل ، کوچکترین نقشی در تغییر و هدایت و تعیین جهت آنها نمی‏تواند داشته باشد .
ج –  و اگر ضابطه و قاعده داشته باشد و انسان نیز نقش مؤثر داشته باشد و عامل تعیین کننده را زور یا زر بدانیم ، تاریخ آموزنده است اما آموزنده‏ بدی . همچنین اگر علم را بعنوان یک وسیله زور و قدرت ، عامل تعیین‏ کننده بدانیم .
 د- اما اگر تاریخ را دارای قاعده و ضابطه ، و اراده انسان را مؤثر در تحولات تاریخ ، و نقش اصیل و نهائی را در سعادت و کمال جامعه برای‏ ارزشهای اخلاقی و انسانی بدانیم ، آن وقت است که تاریخ هم آموزنده است و هم مفید . قرآن با چنین دیدی به‏ تاریخ نگاه می‏کند .
۱۰۶ – از نظر قرآن جهاد مستمر پیش رونده چه ماهیتی دارد؟ 
در قرآن به نقش به اصطلاح مرتجعانه ” ملاء ” و ” مترفین ” و ” مستکبرین ” و نقش حق طلبانه ” مستضعفین ” تصریح شده است ، در عین‏ حال از نظر قرآن ، آن جهاد مستمر پیش برنده‏ای که از فجر تاریخ وجود داشته و دارد ، ماهیت معنوی و انسانی دارد نه مادی و طبقاتی .
جامعه ایده‏آل
۱۰۷ – آرمان قیام و انقلاب مهدی ( ع ) چگونه  فلسفه ای است ؟        فلسفه  بزرگ اجتماعی اسلامی است ، این آرمان بزرگ گذشته از اینکه الهام بخش ایده و راه گشای به سوی آینده‏ است ، آینه بسیار مناسبی است برای شناخت آرمانهای اسلامی . این نوید ، ارکان وعناصر مختلفی دارد که برخی فلسفی و جهانی است و جزئی از جهان بینی اسلامی است ، برخی فرهنگی و تربیتی است ، برخی سیاسی‏ است ، برخی اقتصادی است ، برخی اجتماعی است ، برخی انسانی ، یا انسانی‏ - طبیعی است .
۱۰۸ – مشخصات انتظار بزرگ  چیست ؟
- خوشبینی به آینده بشریت
- پیروزی نهائی صلاح و تقوا و صلح و عدالت و آزادی و صداقت برزور و استکبار و ظلم و اختناق و دجل و ( دجالگری و فریب)
- حکومت جهانی واحد .
- عمران تمام زمین در حدی که نقطه خراب و آباد ناشده باقی نماند .
- بلوغ بشریت به خردمندی کامل و پیروی از فکر و ایدئولوژی و آزادی‏ از اسارت شرائط طبیعی و اجتماعی و غرائز حیوانی .
- حداکثر بهره گیری از مواهب زمین .
- بر قراری مساوات کامل میان انسانها در امر ثروت .
- منتفی شدن کامل مفاسد اخلاقی از قبیل زنا ، ربا ، شرب خمر ، خیانت‏
، دزدی ، آدمکشی و غیره و خالی شدن روانها از عقده‏ها و کینه‏ها .
- منتفی شدن جنگ و بر قراری صلح و صفا و محبت و تعاون . - ناسازگاری انسان و طبیعت .
۱۰۹- نظرات در مورد  آینده بشریت چگونه است‏؟  
الف –  شر و فساد وبدبختی ، لازمه لاینفک حیات بشری است و بنابراین زندگی بی ارزش است و عاقلانه‏ترین کارها خاتمه دادن به حیات و زندگی است .
ب – بعضی اساسا حیات بشر را ابتر می‏دانند ، معتقدند که بشر در اثر پیشرفت حیرت‏آور تکنیک و ذخیره کردن انبارهای وحشتناک وسائل تخریبی ، رسیده به مرحله‏ای که به اصطلاح با گوری که با دست خود کنده یک گام بیشتر فاصله ندارد)  . راسل – انیشتن )
ج -  نظریه سوم اینست که شر و فساد لازم لاینفک طبیعت بشر نیست ، شر و فساد و تباهی معلول مالکیت فردی است ، تا این ام‏الفساد هست ، شر و فساد هم هست . مالکیت فردی معلول درجه‏ای از تکامل ابزار تولید است و با خواسته انسانها این ام‏الفساد از بین نمی‏رود ، ولی تکامل ابزار تولید و جبر ماشین روزی ریشه این ام الفساد را جبرا خواهد کند . پس آنچه مایه وپایه خوشبختی است تکامل ماشین است .
 د – نظریه چهارم این است که ریشه فسادها و تباهی‏ها نقص روحی و معنوی‏ انسان است . انسان هنوز دوره جوانی و ناپختگی را طی می‏کند و خشم و شهوت‏ بر او و عقل او حاکم است . انسان بالفطره در راه تکامل فکری و اخلاقی و معنوی پیش می‏رود . نه شر و فساد لازم لاینفک طبیعت بشر است و نه جبر تمدن فاجعه خودکشی دسته جمعی را پیش خواهد آورد . (آینده‏ای بس روشن و سعادت بخش و انسانی )
۱۱۰ -  دو نوع انتظار فرج چیست ؟
انتظاری که سازنده است ، تحرک بخش است ، تعهدآور است ، عبادت ، بلکه با فضیلت‏ترین عبادت است و انتظاری که ویرانگر است ، باز دارنده‏ است ، فلج کننده است ، و نوعی ” اباحیگری ” محسوب می‏شود .‏
۱۱۱- قداست شهید ؟    
از نظر اسلام ، هر کس به مقام و درجه ” شهادت ” نائل آید که اسلام با معیارهای خاص خودش او را شهید بشناسد ، یعنی واقعا در راه هدفهای عالی‏ اسلامی ، به انگیزه برقراری ارزشهای واقعی بشری کشته بشود به یکی از عالیترین و راقیترین درجات و مراتبی که یک انسان ممکن است در سیر صعودی خود نائل شود نائل می‏گردد .
۱۱۲ -  آیه به حق پیوستگی شهید ؟
« و لا تحسین الذین‏ قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون »- گمان مبر آنانرا که در راه حق شهید شده‏اند مرده‏اند ، خیر ، آنها زندگانی هستند ” نزد ” پروردگارشان ، و متنعم به انعامات او .
۱۱۳ – چه کسان دیگر مقام شهید دارند؟         
اگر کسی طالب علم باشد و در خلال دانشجویی و طلبگی بمیرد ” شهید ” از دنیا رفته‏ است . این تعبیر قداست و علو مقام طالب علم را می‏رساند . همچنین‏ درباره کسی که برای اداره عائله‏اش خود را به رنج می‏افکند و کار می‏کند و زحمت می‏کشد که البته این خود یک فریضه است ، زیرا اسلام با بیکاری و بیکارگی و کل بر مردم بودن به شدت مخالف است ، گفته شده است « الکاد لعیاله کالمجاهد فی سبیل الله » . آنکس که برای عائله‏اش کار می‏کند و زحمت می‏کشد و خود را به رنج می‏افکند مانند ” مجاهد در راه خدا ” است‏
۱۱۴ -  حق شهید چقدر است؟
هیچکس حقی به اندازه حق شهدا بر بشریت‏ ندارد .
۱۱۵ –  قرآن کریم تعبیر لطیفش در مورد پیامبر چیست ؟                     ” سراج منیر ” چراغ نور افشان می‏خواند . در این تعبیر مفهوم ظلمت زدائی که توأم با سوختن و روشن کردن است گنجانیده شده است . می‏فرماید : « یا ایها النبی انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا »( ۱ ) « و داعیا الی الله بأذنه و سراجا منیرا »ای پیامبر تو را فرستادیم گواه و نوید دهنده و بیم رساننده و دعوت کننده به حق به اذن حق‏ و چراغی نورافشان .
۱۱۶ – شعر مولوی با اشاره به آیه کریمه « یا ایها المزمل قم اللیل الا قلیلا » ؟
 
خواند مزمل نبی را زین سبب
که برون آی از گلیم ای بوالهرب
هین قم اللیل که شمعی ای همام
شمع ، دائم شب بود اندر قیام
۱۱۷ – بدن شهید و لباس شهید چه نام دارد؟
روح و شخصیت شهید آن چنان پاک و وارسته شده که در بدنش و در خونش و حتی در جامه‏اش اثر گذاشته است .
بدن شهید یک ” جسد متروح ” است ، یعنی جسدی است که احکام روح بر آن جاری شده است ، همچنانکه جامعه شهادتش ” لباس متجسد ” است ، یعنی حکم روح بر بدن جاری شده و حکم جاری شده بر بدن ، بر لباس و جامه‏ جاری شده است . بدن و جامه شهید از ناحیه روح و اندیشه و حق پرستی و پا کباختگیش کسب‏ شرافت کرده است .
شهید اگر در میدان معرکه جان به جان آفرین تسلیم کند ، بدون غسل و کفن‏ ، با همان تن خون آلوده و جامه خون آلوده دفن می‏شود .
۱۱۸ – منشأ قداست شهادت  چیست ؟              بدیهی است که شهادت‏ از آن جهت که کشته شدن است تقدس ندارد
۱۱۹-  مرگ و میرهای اشخاص انواع و اقسام دارد :
۱ –  مرگ طبیعی – نه افتخار آمیزاست و نه ملامت خیز
۲-  مرگ اخترامی در اثر بیماریها ، مثلا حصبه ، وبا و غیره ، یا در اثر حوادث یا سوانحی از قبیل زلزله و سیل و حوادثی از این قبیل . این گونه‏ مرگها هر چند ملامت یا افتخاری ندارد ، اما ” نفله شدن ” هست ، و قهرا موجب تأسف .
۳-   مرگهائی که پای یک جنایت در کار است
۴ – مرگهائی که خود آن مرگها ” جنایت ” است . از قبیل خود کشیها .
 ۵ – مرگهائی که ” شهادت ” است – تعبیر قرآن ” « فی سبیل الله »” است .
۱۲۰ – متاسفانه بعضی ذاکران سید الشهداء ( ع ) تلقی‏شان از مرگ ابا عبدالله ( ع ) از چه  نوع  است ؟   
نوع سوم است ، یعنی نفله شدن و هدر رفتن .
۱۲۱ – قرآن کریم  کدام سه مفهوم مقدس را در بسیاری از آیات خود ، توأم آورده‏ است ؟    
 ” ایمان ” ، ” هجرت ” و ” جهاد ” .